Córka faraona

Kto i dlaczego próbował zetrzeć pamięć o kobiecie, która była jednym z najlepszych faraonów rządzącym Egiptem przez ponad 20 lat?

Faraon Totmes I zasiadł na tronie w wieku około 35 lat. Z Ahmes, Wielką Małżonką Królewską, miał dwóch synów, którzy umarli młodo, a także dwie córki. Młodsza Nefrubity zmarła w dzieciństwie (1), a starsza stała się jedną z najbardziej znanych kobiet w dziejach. To Hatszepsut.

Hatszepsut rządziła Egiptem przez ponad dwadzieścia lat w XV wieku p.n.e. i była jednym z najlepszych faraonów (2). Jej panowanie przyniosło pokój i pomyślność, kładąc podwaliny pod potęgę, jaką na tym fundamencie zbudował Totmes III (3).
 
Odnowiła monumenty poprzednich faraonów i zbudowała nowe. Za jej czasów powstała jedna z najpiękniejszych budowli świata — Dżeser-dżeseru w Tebach, przy której od lat pracują polscy archeolodzy. Zbudowano ją u podnóża stromych skał na trzech tarasach. Budowlę wspierają kolumny, dodając jej elegancji. W środku są inskrypcje oraz piękne malowidła.
 
 
Zagadka Hatszepsut
 
 
Z Hatszepsut wiąże się zagadka. Otóż wiele lat po jej śmierci zniszczono wyobrażenia tej królowej, a jej imię usunięto z państwowych inskrypcji. Pamięć o niej przetrwała za sprawą Manetona, który w III wieku p.n.e. spisał dzieje Egiptu w języku greckim na potrzeby dynastii ptolemejskiej, a zarazem ustalił dynastie faraonów. 
 
Kto i dlaczego próbował zetrzeć pamięć o kobiecie, która była jednym z najlepszych władców w dziejach Egiptu? Egiptolodzy nie mają odpowiedzi, zwłaszcza kiedy okazało się, że nie doszło do tego zaraz po jej śmierci. Do niedawna sądzono, że to jej pasierb Totmes III zemścił się za to, że przez ponad 20 lat panowała zamiast niego. Okazało się jednak, że ataki na jej pamięć przypuszczono najprędzej 20 lat po jej śmierci (4). Czy biblijna narracja o Mojżeszu zawiera rozwiązanie tej zagadki?
 
Hatszepsut była niewysoką kobietą o miłej owalnej twarzy, wysokim czole, migdałowych oczach i wysuniętym podbródku (5). Totmes I miał oprócz niej jeszcze syna Totmesa II, ale z drugorzędną żoną Mutnofret. Nie miałby prawa do tronu, dlatego ojciec polecił mu pojąć Hatszepsut za żonę.
 
W Egipcie nie praktykowano związków kazirodczych, wyjąwszy bogów i władców. W przypadku faraonów bracia żenili się z siostrami, a nawet ojcowie z córkami. Motywem dla takich związków nie była seksualna perwersja, lecz pragnienie zatrzymania władzy w rękach panującej rodziny.
 
Hatszepsut wyszła za Totmesa II, gdy była nastolatką (6). Urodziła im się córka Neferure, która zmarła w młodym wieku. Totmes II /1512-1504/ był chorowity i umarł po kilku latach panowania. Wtedy kapłani na własną rękę ukoronowali śpiesznie jego syna z nałożnicy Iset, który raczej nie miałby szans na tron. Napis na ścianach świątyni w Karnaku głosi, że uczynili to rzekomo po osobistej interwencji boga Amona.
 
Totmes III był wtedy młodym chłopcem, szykującym się do kapłaństwa w świątyni Amona. Mumia w sarkofagu Totmesa III /1504-1450/ nie należała do starego człowieka, co przy 54 latach jego panowania potwierdza, że został koronowany, kiedy był kilkuletnim chłopcem. Wydaje się, że w ten sposób kapłani próbowali zapobiec przejęciu władzy przez Hatszepsut lub obawiali się jej adoptowanego syna Mojżesza, którego przekonania religijne musieli znać, ponieważ to oni zajmowali się edukacją dzieci z królewskiego pałacu.
 
Mojżesz, usynowiony przez Hatszepsut, mógłby zostać faraonem. Możliwe, że szykowano go do tej roli, gdyż osiągnął w Egipcie wysoką pozycję (7). Józef Flawiusz podał, że dowodził wojskiem przeciwko najeźdźcom z Nubii, których pokonał, a przy tym w przemyślny sposób uchronił egipskich żołnierzy przed atakami jadowitych węży, obficie występujących na dzikim terenie, przez który musieli przejść, aby zaskoczyć wroga (8). Inskrypcje w świątyni Hatszepsut potwierdzają, że w jej czasach doszło do takiej zwycięskiej wyprawy przeciwko Nubii (9). Józef Flawiusz napisał również, że kapłani obawiali się Mojżesza między innymi z powodu proroctwa o jego przyszłej roli jako wroga Egiptu i ich religii (10). Obawy były słuszne, bo to Mojżesz później zapowiedział plagi, które skompromitowały egipską religię, co wyjaśnia silne tendencje monoteistyczne wśród faraonów panujących po exodusie — dotyczy to zwłaszcza Amenhotepa III oraz jego syna Echnatona, który próbował zlikwidować politeizm, mimo że oficjalnie był najwyższym kapłanem egipskiej religii.
 
Hatszepsut panowała jako regentka młodego Totmesa III, używając tytułów „Córka Faraona” i „Żona Faraona”. Pierwszy z nich występuje w Biblii (11). Oba tytuły zdobiły przygotowany dla niej sarkofag, z którego jednak nie skorzystała, gdyż po kilku latach regencji, przejęła pełną władzę (12), czym nabyła sobie prawo do pochówku faraona. Nosiła tytuł Maatkare Khnemet-Amon („prawda jest duszą boga Re złączoną z Amonem”), zaś dodawany do niego tytuł Hatszepsut znaczył „Najprzedniejsza Dama” (13).
Egipskie prawo nie zabraniało kobiecie zostać królem. Maneton podał, że za panowania II dynastii postanowiono, że kobieta może władać państwem (14). Nie zmienia to jednak faktu, że Egipt był społeczeństwem patriarchalnym.
 
Tytuł „faraon” (egip. per-a’a) znaczył „Wielki Dom” w takim sensie jak dzisiaj Biały Dom jest synonimem władzy prezydenta USA. W języku egipskim nie było słowa „królowa” (15). Tytuł króla występował tylko w rodzaju męskim. Hatszepsut nosiła w czasie oficjalnych uroczystości męski ubiór i sztuczną brodę, do czego obligowała faraona rola patriarchy narodu. Z podobnego względu brody nosili również królowie-kapłani w Mezopotamii (16).
 
Faraon trzymał także przy takich okazjach laskę pasterską i cep, które świadczyły, że jest prawowitym następcą Ozyrysa, pierwszego ziemskiego króla. Ozyrys nauczył ludzi uprawiać rolę i hodować zwierzęta, stąd laska i cep pojawiły się jako jego symbole. Postać Ozyrysa była prawdopodobnie wzorowana na pierwszym patriarsze, a zarazem pasterzu i hodowcy, którym był Adam przed potopem, a po potopie Noe (17). Wiele dawnych kultur deifikowało ich i czciło jako pierwszych ziemskich władców.
 
Hatszepsut przejęła pełną tytulaturę i regalia faraonów, umocniwszy się w roli władcy. Zawiadując mądrze krajem, szybko udowodniła, że potrafi utrzymać boski porządek, zwany przez Egipcjan maat, co było głównym obowiązkiem faraona. 

Panowanie Hetszepsut ilustrują malowidła w jej świątyni w Deir el-Bahari. W odróżnieniu od wielu faraonów nie przedstawiają one podbojów militarnych, lecz przewóz ogromnych obelisków z Asuanu do Karnaku oraz wyprawę do Puntu, krainy leżącej zapewne we wschodniej Afryce. Myliłby się jednak ten, kto by sądził, że brak większych konfliktów zbrojnych w czasach Hatszepsut świadczył o słabości jej panowania. Ościenne państwa powstawały do walki z Egiptem w obliczu jego słabości i niestabilności, a tak nie było przez większość jej panowania. Hatszepsut musiała dbać o armię, skoro jej następca Totmes III prowadził skuteczne działania wojenne już w ostatnich latach jej panowania. 
 
Totmes III odniósł największe sukcesy militarne ze wszystkich faraonów, czym wystawił dobre świadectwo rządom swojej poprzedniczki (18). Samodzielne rządy rozpoczął pod koniec panowania Hatszepsut /1504-1482/, do czego przyczyniła się tocząca ją choroba. Spadek znaczenia Hatszepsut pod koniec jej życia oznaczał zagrożenie dla Mojżesza. Jako jej protegowany i adoptowany syn mógł on być postrzegany przez młodego króla jako zagrożenie.
 
Nowy faraon musiał stawić czoło rewoltom ościennych ludów, które towarzyszyły zmianie władcy w Egipcie. Zaangażowanie Totmesa w tłumieniu buntów poza granicami Egiptu przy jednoczesnym spadku znaczenia Hatszepsut ze względu na jej chorobę mogły skłonić Mojżesza do wyboru tego momentu jako próby poderwania Izraelitów do ucieczki z niewoli (19).
 
Mojżesz znał zapowiedź wyjścia z niewoli egipskiej, jaką otrzymał Abraham (20), ale wziął sprawy w swoje ręce, podobnie jak jego przodkowie. Abraham chciał „pomóc” Bogu spełnić obietnicę narodzin syna, dlatego spłodził Ismaela z niewolnicy Hagar, zamiast czekać na Izaaka z prawowitej małżonki Sary. Jakub okłamał swego ojca Izaaka, aby zapewnić sobie błogosławieństwo pierworodnego, czym skomplikował sobie życie. Mojżesz postąpił podobnie, choć kierowała nim miłość do rodaków (21). Jak czytamy: „W tym czasie, kiedy Mojżesz dorósł, poszedł odwiedzić swych rodaków i zobaczył, jak ciężko pracują. Ujrzał też Egipcjanina bijącego pewnego Hebrajczyka, jego rodaka. Rozejrzał się więc na wszystkie strony, a widząc, że nie ma nikogo, zabił Egipcjanina i ukrył go w piasku”(22). Sądził, że to wydarzenie poderwie rodaków do walki o wolność, ale tak się nie stało. Sam musiał uciekać z Egiptu przed gniewem faraona (23), który chciał wykorzystać nadarzającą się okazję, aby pozbyć się protegowanego Hatszepsut, stanowiącego zagrożenie dla jego tronu.
 
 
Tajemnica mumii
 
 
Hatszepsut zmarła w 1482 roku p.n.e., zapewne kilka lat po owej ucieczce Mojżesza. Przygotowała sobie grobowiec w Dolinie Królów, znany pod nr. 20. Kilkaset metrów dalej, po drugiej stronie góry, zbudowała swoją grobową świątynię. Jej architekt planował połączyć oba miejsca, ale okazało się, że skała jest za słaba, by wytrzymała konstrukcję tunelu. Z Hatszepsut pochowano jej ojca Totmesa I — przeniesiono jego mumię z grobowca nr 38 w Dolinie Królów w Tebach.
 
Archeolog Howard Carter przez dwa lata pracował, zanim w 1904 roku dostał się do grobu nr 20. Jego ekipa musiała usunąć tony gruzu i zmagać się z odorem odchodów nietoperzy, nagromadzonych przez setki lat we wnętrzu tunelu, a każdy podmuch wiatru wpychał im ten sproszkowany nawóz w nozdrza (24). Carter znalazł w głównej komorze grobowej rozbite naczynia noszące imiona Totmesa I oraz Hatszepsut, co potwierdziło, że pochowano ją tam razem z ojcem. Oba sarkofagi były jednak otwarte i puste. Archeolog stwierdził, że ktoś w starożytności przeniósł mumię Totmesa I z powrotem do jego grobu nr 38. Ale co się stało z mumią Hatszepsut?
 
W pobliżu grobu nr 20 Carter odkrył w 1903 roku grób nr 60, okradziony już w starożytności. Znalazł w nim dwie mumie. Jedna należała do Sit-Ra, niani Hatszepsut. Kim była druga mumia? Pochowano ją w pozie faraonów — z lewym ramieniem ułożonym w poprzek klatki piersiowej, dlatego podejrzewano, że to mumia Hatszepsut (25). 
 
W 1990 roku amerykański archeolog Donald P. Ryan ponownie otworzył ten grób, aby zabrać obie mumie do Muzeum Kairskiego. W 2009 roku egipski archeolog Zawi Hawass ogłosił, że jedną z nich jest Hatszepsut (26). W jaki sposób ją zidentyfikowano? 
 
W XI i X wieku p.n.e. Egipt podupadł, szerzyła się korupcja, a rabusie plądrowali groby faraonów. Kapłani przenieśli wtedy wiele mumii z Doliny Królów w inne miejsca, w tym do dużego grobowca kapłana Pinodżema II w Deir el-Bahari. W 1881 roku odkryto tam liczne mumie i przedmioty z królewskich grobowców. Wśród nich była urna z kartuszem Hatszepsut, a w środku jej zabalsamowane wewnętrzne organy i ząb trzonowy. Stwierdzono, że ząb pasuje do ubytku w szczęce mumii z grobowca nr 60, a badania DNA potwierdziły, że należał do Hatszepsut.
 
Z badań mumii wynika, że Hatszepsut w ostatnich latach życia mogła mieć raka piersi i wątroby, który rozprzestrzenił się na kości, jak poinformował Ashraf Selim z Uniwersytetu Kairskiego (27). Autopsja ujawniła, że otyłość i fatalny stan uzębienia Hatszepsut prawdopodobnie były rezultatem cukrzycy. Do jej zgonu mógł przyczynić się ropień, gdyż część korzenia z wyrwanego zęba pozostała w jej szczęce.
 
Mumia Hatszepsut ma niecałe 155 cm wzrostu. Z przodu jej głowa jest ogolona, a z tyłu ma długie włosy. W Egipcie zamożni mężczyźni i kobiety golili głowy ze względu na gorący klimat i pył unoszący się w powietrzu, a przy większych okazjach zakładali peruki. Włosy Hatszepsut mają kolor blond w rudawym odcieniu, co nie było w Egipcie czymś nadzwyczajnym, bo Amenhotep III oraz Ramzes II mieli podobny kolor włosów.
 
Hatszepsut zmarła w wieku około 50 lat, jak wskazują badania mumii. Jeśli to ona uratowała od śmierci małego Mojżesza, miała wtedy około 10 lat. Zgadza się to z biblijną chronologią, ponieważ Mojżesz musiał uciekać z Egiptu w wieku 40 lat, na kilka lat przed jej śmiercią, kiedy miała około 50 lat.
 
 
Atak na pamięć Hatszepsut
 
 
Wiele lat po śmierci Hatszepsut skazano ją na damnatio memoriae, czyli „potępienie pamięci”. W jej świątyni w Deir el-Bahari oglądałem freski, z których zdrapano jej podobizny. W całym Egipcie niszczono jej posągi, malowidła, inskrypcje, przerabiając kartusze z jej imieniem. Atak miał podłoże religijne, gdyż Egipcjanie wierzyli, że wymazanie pamięci o zmarłym spowoduje „drugą śmierć”, której lękali się najbardziej ze wszystkiego, gdyż oznaczała kres istnienia i niebyt (28). Nie była to płonna obawa. W Biblii czytamy, że niezbawionych spotka druga śmierć, z której już nie będzie zmartwychwstania (29). Wskazuje to, że biblijni patriarchowie, tacy jak Adam i Noe, posiadali dobrą znajomość prawd, które za sprawą proroków Bożych znalazły się później w Piśmie Świętym. Ich wiedza przekazywana ustnie z pokolenia w pokolenie, mimo że zniekształcona, zachowała się w mniejszym lub większym stopniu w wierzeniach starożytnych narodów.
 
Kto i dlaczego skazał na taki straszliwy los królową zasłużoną dla Egiptu? Na fali XIX-wiecznego romantyzmu uczeni przypisali to zemście Totmesa III za to, że rządziła w jego imieniu. Pogląd ten upadł jednak, kiedy okazało się, że do ataków doszło wiele lat po jej śmierci. Egiptolog Charles Nims dowiódł, że nie mogło to nastąpić przed 42. rokiem panowania Totmesa III (1504-145) (30). Budowle postawione przez tego faraona w Karnaku zawierają napisy i wyobrażenia nawiązujące do Hatszepsut, których nie byłoby, gdyby do ataków na jej imię doszło przed 42. rokiem jego panowania (31).
 
Totmes III należał do największych wodzów starożytności. Porównuje się go z Napoleonem, nie tylko z powodu jego 161 cm wzrostu, ale przede wszystkim dla zdolności przywódczych, odwagi, energii i przedsiębiorczości (32). Jeszcze za życia Hatszepsut odniósł zwycięstwa w Nubii i na Synaju. Mógłby łatwo i skutecznie wystąpić przeciwko jej rządom, gdyby chciał ją zdetronizować, czego nie uczynił. Czy doprowadziłby do końca rozpoczętą przez Hatszepsut budowę Czerwonej Kaplicy w Tebach, gdzie przedstawiono ją w roli faraona i nazwano „Dobrym bogiem”, „Panią Obu Krajów”, „Córką boga Ra”?(33). Czy dokończyłby kompleks świątynny Hatszepsut w Deir el-Bahari? Czy pozwoliłby, aby w środku ukazano go jak równy z równym naprzeciw Hatszepsut? Czy postawiłby swoją świątynię grobową w pobliżu jej świątyni, gdyby nie mógł znieść pamięci o niej? Zemsta Totmesa III, o której wciąż opowiadają turystom bajki przewodnicy w Egipcie, a także rozpisują się opracowania bazujące na przedawnionych danych, ma więcej wspólnego z fantazjami Freuda niż z historyczną prawdą. Młody Totmes III był pewnie zadowolony, że ciotka wzięła na siebie obowiązki, które dla dziecka czy nawet nastolatka, byłyby uciążliwe i nudne.
 
Joyce Tyldesley, która w swej biografii Hatszepsut wykluczyła nienawiść Totmesa III do Hatszepsut jako motyw dla zniszczenia jej podobizn, zapytała: „Skoro powodem ataków na monumenty Hatszepsut nie była nienawiść, to co? Co takiego uczyniła Hatszepsut, aby sobie zasłużyć na takie prześladowanie?”(34).
 
Rozwiązanie tej zagadki jest w Biblii. Hatszepsut zmarła w wieku około 50 lat. Totmes III przejął samodzielne panowanie pod koniec jej życia. Mojżesz miał 40 lat, kiedy musiał uciekać z Egiptu. Wrócił w wieku 80 lat po śmierci tego faraona (35), co zgadza się z długością panowania Totmesa III /1504-1450/. Następcą Totmesa III był faraon exodusu. On miał motyw, aby zwrócić się z kapłanami przeciwko imieniu i pamięci Hatszepsut, gdyż wychowała Mojżesza, który w ich oczach był sprawcą plag i ucieczki Izraelitów, a więc poniżenia Egiptu. 
 
 
 
Alfred Palla
[Źródło: Miesięcznik Znaki Czasu 12/2011].
 
 
 
1 Zob. A. Dodson, D. Hilton, The Complete Royal Families of Ancient Egypt, s. 140; J. Tyldesley, Hatchepsut: The Female Pharaoh, s. 75. 2 Zob. A. Hoerth, Archeology and the Old Testament, s. 159. 3 Zob. G. Robins, The Enigma of Hatshepsut, „Archaeology Odyssey”, 2/1, zima 1999, s. 30-39. 4 Zob. Ch. Nims, The Date of the Dishonoring of Hatshepsut, „Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Altertumskunde”, 93/1966, s. 97-100; P. Dorman, The Monuments of Senenmut, s. 46-63; J. Tyldesley, dz. cyt., s. 219. 5 Zob. tamże, s. 130. 6 Zob. tamże, s. 80, 96. 7 Zob. Dz 7,22. 8 Zob. J. Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 2:239-248. 9 D. Redford, History and Chronology of the Eighteenth Dynasty of Egypt: Seven Studies, s. 59; J. Tyldesley, dz. cyt., s. 142. 10 Zob. J. Flawiusz, dz. cyt., 2:234-235; 242, 255. 11 Zob. Wj 2,5. 12 Zob. G. Robins, dz. cyt., s. 30-39. 13 Zob. J. Tyldesley, dz. cyt., s. 99. 14 Zob. tamże, s. 133. 15 Zob. tamże, s. 135. 16 Zob. Świat Biblii, red. A. Lemaire, s. 44, 53. 17 Zob. Rdz 9,20. 18 Zob. Th.M. Davis, The Tomb of Hatshopsitu, s. 74. 19 Zob. Wj 2,11-14. 20 Zob. Rdz 15,13-14. 21 Zob. Exodus, SDA Bible Commentary, t. 1, 505. 22 Wj 2,11-12. 23 Zob. Wj 2,13-15. 24 Zob.  Th.M. Davis, The Tomb of Hatshopsitu, s. xiii. 25 Zob. J. Tyldesley, dz. cyt., s. 214. 26 Zob. Ch. Brown, The Woman Who Would Be King, „National Geographic”, kwiecień 2009, s. 88­111. 27 Zob. R. Lorenzi, Pharaoh Hatshepsut Died in Pain, „Discovery News” z 2.7.2007. 28 Zob. J. Tyldesley, dz. cyt., s. 216; J. Lipińska, Tajemnice papirusów, s. 11. 29 Zob. Ap 20,6. 30 Zob. Ch. Nims, dz. cyt., s. 97-100; P. Dorman, The Monuments of Senenmut, s. 46-63. 31 Zob. J. Tyldesley, dz. cyt., s. 220. 32 Zob. tamże, s. 215. 33 Zob. tamże, s. 219. 34 Zob. tamże, s. 225. 35 Zob. Wj 2,23; 4,19; Dz 7,23.
 
 
 
 
 
 

Autor artykułu: Alfred Palla

Dodane przez: Ewcysia | Opublikowano: 2012-01-22 | Kategoria: Czytelnia

Wyświetleń: 2756


Dodaj komentarz